Liberalët paralajmërojnë blerësit e parë për “equity negative”, por ekspertët thonë se rreziku është i kufizuar

**Një alarm politik në një treg të ndikuar nga inflacioni dhe normat e interesit** Në javët e fundit, disa deputetë dhe senatore liberalë australianë kanë ngritur zërin kundër blerësve të rinj të shtëpive, duke i përshkruar ata si “të levituar deri në sy” dhe duke i paralajmëruar se po “shikojnë drejt barrel-it të equity negative”. Në fjalët e deputetit liberal Andrew Hastie, blerësit e parë janë “levituar deri në sy” dhe “të përballur me rrezikun e një ekuilibri negativ”. Këto deklarata janë shoqëruar me theksin se shumë të rinj po përdorin skemën e garancisë 5% të qeverisë për të arritur depozitat e nevojshme, dhe se çmimet e shtëpive po bien në qytetet më të mëdha të vendit, Sidnei dhe Melburn. **Çfarë tregon analiza e ekspertëve?** Ekonomistët e Commonwealth Bank (CBA) kanë parashikuar në fillim të këtij muaji se çmimet në Sidnei dhe Melburn do të bien për 6‑7 % deri në vitin 2026. Megjithatë, të dhënat e fundit tregojnë se kjo rënie është e përqendruar në segmentin e lartë të tregut, ku çmimet janë historikisht më të larta. Gerard Burg, kreu i kërkimit në Cotality, shpjegon se “është gjithmonë e vështirë të dimë ku blerësit e parë po blejnë, por dimë se është më e mundshme në 25 % e fundit të tregut, nga perspektiva e përballueshmërisë”. Sipas Burg, në tre muajt deri në maj, vlerat e banesave më të lira në Sidnei kanë rritur 0,4 % dhe në Melburn kanë rënë vetëm 0,2 %, duke qenë shumë më të forta se trendet në kuadratin e mesëm apo në kuadratin e sipërm të tregut. Kjo tregon se blerësit e rinj, të cilët zakonisht synojnë pronat në segmentin më të ulët, nuk po përjetojnë rënien e çmimeve që po ndodh në lagjet më të shtrenjta. **Rreziku i “equity negative” – kur dhe sa i rëndësishëm është?** Burg pranon se “është ende e mundur që disa blerës të fundit të jenë në një situatë ku vlera e shtëpisë është më e ulët se borxhi i tyre”. Kjo mund të ndodhë nëse blerësi ka blerë në çmimin më të lartë të tregut, për shembull afër kufirit të çmimeve prej 1,5 milion dollarësh në Sidnei, i cili u rrit së fundmi përmes skemës 5 % të garancisë. Megjithatë, ai thekson se “rreziku bëhet një krizë ekzistenciale vetëm nëse personi është i detyruar të shesë”. Nëse pronari ka një punë të sigurtë dhe mund të përballojë periudhën e “equity negative”, ai mund të kalojë këtë fazë pa ndonjë dëmtim të rëndësishëm financiar. “Nuk do të sugjeroja që është një përvojë e këndshme”, thotë Burg, “por pronarët që kanë punë mund të përballojnë një periudhë të tillë, duke ditur se historikisht rënia e tregut është relativisht e shkurtër”. **Perspektiva e ekonomistit senior të REA Group** Angus Moore, ekonomist senior në REA Group, pajtohet me Burg se rënia e çmimeve ka ndodhur kryesisht në lagjet e pasura, si në pjesët lindore të Sidneit dhe Melburnit, të cilat zakonisht nuk janë zona të preferuara për blerësit e rinj. Sipas tij, “çështja e “equity negative” mund të kufizojë opsionet e njerëzve”. Nëse blerësit përballen me vështirësi në pagimin e hipotekës, refinancimi ose shitja e shtëpisë bëhet më e vështirë, por kjo situatë është e zbutur nga një treg pune që ka papunësi shumë të ulët dhe një nivel të ulët të vonesave në pagesat e hipotekave. Moore shton se ndryshimet e propozuara në buxhetin e fundit, si reforma e taksave mbi fitimet kapitale (CGT) dhe “negative gearing”, mund të ndikojnë në numrin e investitorëve që kërkojnë “gjetje të çmimit të ulët”, duke shtuar presionin në çmimet e pronave në segmentin e mesëm dhe të lartë. Kjo, në teorinë e tij, mund të ndihmojë në stabilizimin e çmimeve në tregun e përgjithshëm. **Sfida e përballueshmërisë së shtëpive për brezin e ri** Krisisë e përballueshmërisë në Australië ka bërë që blerësit e parë të kenë nevojë për depozita të mëdha. Për të kursyer një depozitë prej 20 % për një shtëpi mesatare në Sidnei, kërkohet më shumë se një dekadë. Shumë të rinj mbështeten në ndihmë familjare – “banki i nënës dhe babait” – për të arritur depozitat e nevojshme. Skema 5 % e qeverisë, e cila garanton një pjesë të hipotekës për blerësit me depozita të vogla, ka qenë një ndihmë e rëndësishme, por edhe ajo ka sjellë shqetësime nëse çmimet vazhdojnë të bënin rënie. **Përfundim: Një rrezik i kufizuar për blerësit e rinj** Në përfundim, ndërsa politikanët liberalë po përpiqen të ngrejnë ndërgjegjësimin për rrezikun e “equity negative”, ekspertët tregojnë se ky rrezik është i kufizuar në segmentin e lartë të tregut, ku blerësit e rinj rrallë herë investojnë. Çmimet e pronave më të lira në Sidnei dhe Melburn tregojnë stabilitet ose rritje të lehtë, duke sugjeruar se blerësit e parë nuk po përjetojnë rënien e çmimeve në mënyrë të drejtpërdrejtë. Me papunësinë e ulët dhe normat e vonesave të hipotekave që mbeten të ulëta, rreziku i mospagesës së hipotekës është i moderuar. Nëse blerësit e rinj mund të mbajnë punë të qëndrueshme dhe të shmangin nevojën për të shitur shtëpinë në një periudhë të “equity negative”, ata mund të kalojnë këtë fazë pa pasoja të rënda. Kështu, ndërsa shqetësimet politike vazhdojnë, realiteti i tregut tregon se për shumicën e blerësve të parë, situata mbetet e kontrolluar dhe e menaxhueshme.